Формацийн, Соёл иргэншлийн онол нь өөр шинжтэй боловч хүн төрөлхтний түүхийн нийтлэг шинжийг судалдагаараа ижилхэн. 1-рт, Формацийн онол нь хөгжлийн динамик буюу өсөн дэвших чиглэлийн хэлхээ холбоо, шалтгаалцлын хамаарлыг судалгаандаа тусгадаг бол Соёл иргэншлийн онол бол нийгмийн хөгжлийн статик буюу хэвтээ чиглэлийн хэлхээ холбоо, хамаарлыг илэрхийлдэг. Харин нийгмийн дэвшил нь дээрх 2 чиглэлүүдийг хоёуланг нь багтаадаг.

2-рт, Формацийн онол нь хүн төрөлхтний нийгмийн дэвшлийн гол цөмийг материаллаг баялагийн үйлдвэрлэл, түүнээс гарч байгаа анги бүлгүүдийн зөрчил гэж үздэг бол Соёл иргэншлийн онол нь хүн төрөлхтний нийгмийн дэвшлийн ерөнхий хандлагад нөлөөлөх бүс нутгийн болон тодорхой улс орны өвөрмөц онцлогтой холбоотой улс орны өвөрмөц онцлогтой холбоо бүхий хүчин зүйлийн тогтолцоо, тэдгээрийн уялдаа холбоо хийгээд нийгмийн хөгжлийн дотоод олон талт харилцаа холбооны функциональ хамаарлыг илэрхийлдэг. Өөрөөр хэлбэл Формацийн онол нийгмийн хөгжлийн уг сурвалжийг ангиуд, тэдний тэмцэлд илүү анхаардаг бол Соёл иргэншлийн онол нь нийт хүн төрөлхтний ба байгаль, цаг уур, газар зүйн хүчин зүйлийн нөлөөллийн асуудалд илүү анхаардаг. 

3-рт, Соёл иргэншлийн онолын гол цөм нь нийгмийн амьдралын үйлдвэрлэлийн арга (үйлдвэрлэлийн үндсэн технологи, байгаль, цаг уур, газар зүйн онцлог, хүмүүсийн эдийн соёл, аж төрөх ёс гэх мэт).

Нийгмийн үйлдвэрлэлийн үндсэн технологи өөрчлөгдөх тусам үйлдвэрлэлийн арга солигдон шинэ хэв маягийн соёл иргэншил төлөвших шалтгаан гардаг. Энэ чанараараа Формацийн онолыг үгүйсгэдэг.  Английн судлаач Альфред Норт Уайтхет (1881-1947) соёл иргэншлийг тодорхойлоход их төвөгтэй асуудлын нэг мөн гээд Зэрлэг, Бүдүүлэг байдлаас соёл иргэншилд бие хүн ч, нийгэм ч шилждэг. Платоны 7 ерөнхий үзэл санааг (идея, физическия, элементы, душа, эрос, гармония, математическое, отношение пространство) түүхэн тодорхой илрэлтэй холбон үзэж Соёл иргэншлийг доорх 5 чанараар тодохойлох ёстой гэж үзжээ. Үүнд:

1.       Бодит үнэн.

2.       Гуа төрх.

3.       Бодит үнэн ба гуа төрх хоёрын шүтэлцээ.

4.       Үйл явдал.

5.       Амар түвшин оршихуй. 

Энэ таван чанар нь хоорондоо маш нарийн, байнгын холбоо шүтэлцээтэй байх ба эдгээр чанаруудыг агуулсан нийгэм соёл иргэншилтэй гэж дүгнэжээ. Үнэн бол бодит байдлыг жинхэнэ ёсоор нь тусгаж үнэн зөвөөр сэтгэж, зөв дүгнэлт хийхийг шаарддаг. Үнэнийг өчүүхэн багаар мэдвэл их золгүй, том алдаанд хүргэнэ. Одоо байгаа үнэн ирээдүйдээ хохирол учруулах ч байж болно. Гуа сайхны мэдрэмж их байх тусам нийгэмд үнэт зүйлсүүд олон болж янз бүрийн зөрчилдөөнүүдийг даван туулахад туслан бодит нийгэмтэй шүтэлцэн барилдуулдаг. Амар түвшин бол зохицлын зохицол. Энэ нь эвдэн бусниулах аймшигт үзэл санааг тайтгаруулж соёл иргэншлийг хамгаалж хүн төрөлхтнийг хар амиа бодох явдлыг давахад туслана. Нийгмийн соёл иргэншил үнэт зүйлсээ удаан хадгалвал зогсолтонд ордог тул гай гамшиг, дайн сөргөлдөөн нь хөдөлгөгч хүч болдог. Учир нь дайн самуун хүн төрөлхтний гуа төрхийн бүх нөөцийг шавхан шинэ эрч хүчтэй болохыг шаарддаг. Иймээс “Гоо сайхан ертөнцийг аврана” гэдэг нь хоосон үг биш юм.

Харин Освальд Шпенглер дэлхийн түүхийг матиматик аргаар судлахдаа “Дэлхий ертөнцийг зохих ёсоор нь сэтгэж түүний дүр төрхийг үнэн байдлаар нь илэрхийлэх ёстой. Хүн дэлхий ертөнцийг бүтээх бус харин өөртөө л нээж байгаа юм. Дэлхий ертөнц бол түүх, мөн байгаль орчин гэж үзэх хэрэгтэй” гэсэн дүгнэлтэнд хүрчээ. Бүх европын соёл иргэншил  Грек-Ромынх, Грек-Ромынх эртний арийчуудын соёл иргэншил байсан ба Эллинист (Грек, Ромынх) хэмээх манай эрин үеийн соёл иргэншлийн онцлог хэв шинж гэвэл Дорно, Өрнийн харилцан нөлөөллийн нэгдэл байсан ба одоо соёл иргэншлийн универсаль шинж өрнөөс дорно руу хандах болж нэн соёлт хүмүүс энэ соёлын гэрэл гэгээг дорно дахинаас эрж хайн Европ дахин бөхөн бүүдгэрч байна гэж “Закат Европа” номондоо дүгнэжээ. Тэр Норт Уайтхетын үзэл санааг үргэлжлүүлэн соёл иргэншлийг Нэг зэрэг бий болсон үзэл эрмэлзлэлийн үе, Нэг зэрэг бий болсон урлаг, уран сайхны үе, Нэг зэрэг бий болсон улс төрийн үйл явдлын (бодлогын) гэсэн 3 үе болгон хуваасан. Хүний хувийн үзэл эрмэлзлэл төрөн гарах нь тэр үеийн урлаг, уран сайхантай холбоотой бөгөөд хамгийн дээд шат нь улс төрийн үйл явдлын соёл иргэншлээр илэрдэг. Тухайлбал, Соёлоос соёл иргэншилд шилжих нь Грек-Ромд МЭӨ IY зуунд, Баруун Европын улс орнуудад XIX зуунд бий болохдоо дээрх дарааллаар явагдсныг тодорхойлоод “…Висла ба Амар мөрний хоорондох бүс нутагт миний таамаглаж байгаараар бол ирээдүйн Дэлхийн түүх явагдаж тэнд ойрын үе удмынхны чухал үйл явдлууд түүх болон хэрэгжинэ” гэсэн таамаглал нь үнэхээр хэрэгжсэн нь Дэлхийн I, II дайнууд, Хувьсгалт хөдөлгөөнүүд, Фашизм, Эдийн засгийн их хямрал гэх мэт түүхийн олон үйл явдлуудаар батлагддаг.

Ницше, Шпенглер нарыг шүтдэг Гитлер 1935 оны 5-р сарын 1-нд 1,5 сая хүн цугларсан цуглаан дээр “Тэр үеийн хүмүүсийн үзэл санаа бодлыг тусгасан тэр үеийн нөхцлийг нэгтгэсэн “Европын мөхөл” гэдэг ном бичсэн нэгэн зохиолчийн бичснээр жинхэнээсээ манай түүхийн төгсгөл болох ёстой юм уу? Энэ төгсгөлөөс үүдээд манай ард түмний мөхөл ирэх үү? Үгүй тийм биш. бид үүнд итгэх ёсгүй, энэ бол Европын уналт биш, Европын ард түмний шинэ сэргэлт гэж нэрлэх ёстой юм” гэсэн нь Шпенглерийн онолыг дутуу ойлгосон юм уу? Эсвэл түүнийг зориудаар гуйвуулсан уу? ямар ч байсан Освальд Шпенглер Германы Националь-Социализмын онолын үндэслэлийг зохиолдоо тусгасан ч гэсэн Фашист дэглэмийн эсрэг тэмцэж Геббельс, Гитлер нарыг дэмжсэн ганц ч үг хэлээгүй юм.

Монголчууд бид энэ сөргөлдөөнд ямар байр суурьтай хандах вэ? Газар зүй, улс төрийн нэн хавчигдмал орчинд үндэсний хэл соёл, зан заншил, шашин шүтлэг, ер нь соёл иргэншлийн үнэт зүйлсээ хадгалж үлдэх нь тухайн ард түмнээс маш их шалгуур шаардах нь мэдээж. XXI зууны манай төрийн бодлого үүнээс л урган гарах нь мэдээж.

Соёл иргэншил Техникийн хөгжилтэй хэрхэн зохицох вэ? Техникийг мөн л олон янзаар тодорхойлдог. Шинжлэх ухаан, Техник технологийн хөгжил нэгэнт туулж өнгөрүүлсэн замыг давтдаггүй учраас орчин үеийн шинжлэх ухааны мэдээлэл асар хурдацтай хөгжиж Шинжлэх ухаан, Техникийн мэдээллийн 3/2-оос илүү нь ХХ зууны сүүлийн 70 жилд бий болжээ. Техникийн хөгжлийг Аж үйлдвэрийн 3 хувьсгалаар төсөөлдөг. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын I үе буюу анхдугаар хувьсгал нь 1769 онд Английн зохион бүтээгч Жеймс Уатт уурын машиныг анх бүтээснээр эхэлдэг ба 1872 онд Францын хувьсгалчид “хүн ба Иргэний эрхийн тунхаглал”-ыг гаргах хүртэл үргэлжилдэг. II хувьсгал нь 1872-1971 он хүртэл хугацаанд хамаардаг. Энэ үе нь дотроо “Цахилгаан техникийн”(Генератор, мотор гарсан), “Нефтийн”, “Тейлорын”, “Фордын”(Машинийг олноор үйлдвэрлэж эхэлсэн) гэсэн шинжлэх ухаан, техник-үйлдвэрлэлийн салбарт гарсан гол гол нээлттэй холбоотой үе шатуудтай. III хувьгал нь АНУ-ын “Интель” пүүс 1971 онд анхны микропроцессорыг гаргаснаар оюуны багтаамжтай үйлдвэрлэл голлох болсноор эхэлдэг. 

Хүний эрхтний үргэлжлэл болсон техник хөгжих тусам хүн төрөлхтөн янз бүрийн нээлт, санамсаргүй адал явдал, сонирхолтой зүйлсүүдийг эрж хайн нээн илрүүлсээр хүн төрөлхтний цуглуулсан мэдээлэл, онол-арга зүй, туршлага бидний хяналтаас гарч бид түүнийгээ техникт даатгаж, хөгжлийн хэтийн төлөвөө удирдан залж чадахааргүй болжээ. Учир нь техник гэдэг бол байгалийн тухай хүний хийсэн төсөөлөл байсан (сарьсан багваахай-Лакатор, Оптик дуран-бүргэдийн нүд, Эйфелийн цамхаг-хөхтөн амьтны араг яс гэх мэт) бол хүн байгалиас тасарч зохиомол ахуй орчинд хүн техникийг бүтээх болсноор “Техникийг хийхийн хувьд хийх болсон”. Техникийг бүтээж байгаа Инженерийн үйл ажиллагаа хямралд орж хүн төрөлхтнийг сүйрлийн ирмэгт авчирч байна гэж зарим судлаачид нотолж байна. Тухайлбал, дэлхийн атмосферын битүүмжит байдал алдагдаж, 500 жилийн өмнөх ой модны нөөцийн 4-ний 2-ыг устгаж, дэлхийг 2 дахин устгаж чадах цөмийн эрчим хүчийг бий болгож, цөмийн туршилтаас гарсан хог хаягдлаар дүүрч үүний улмаас хүн болон зарим амьтад мутант шинжтэй болж, дэлхийн цаг уур дулаарч экологийн тэнцвэрт байдал алдагдаж байна. Ийнхүү дэлхийн мөхлийг бид өөрсдөө ойртуулж байгаа бус уу? гэвч бид гутрангуй байж болохгүй! Яагаад гэвэл хүн төрөлхтөнд өмнөх алдаагаа засах оюун ухааны чадвар байгаа тул дээрх бүх “нүгэл”-ээ өөрсдөө арилгаж чадах ёс зүй байдаг гэж Вернадский Коэволюцийн онол гаргаж ирж Техникийг бүтээхэд хүн, нийгмийн эрх ашгийг нэгдүгээрт тавиж тхникийн гуманизацийг инженерийн үйл ажиллагаанд оруулжээ. Үүнийг бид дараагийн хичээлүүд болох “Техникийн философи”, “Шинжлэх ухааны арга зүйн үндэс” хичээлүүдээр үзэх болно.